KOUD HÈ?

 Het koudste plekje op aarde… In 1983 werd in Vostok, Antarctica, een temperatuur gemeten van -89,2 graden Celsius. Dan trek je toch maar even een trui aan.
Maar in heel veel laboratoria in de wereld is men op jacht naar het bereiken van de koudst mogelijke temperatuur: -273,15 graden; het absolute nulpunt.
Waarom wil men dat zo graag? Omdat de wetenschap altijd nieuwsgierig is. Moleculen en atomen bewegen. Hoe lager hun snelheid, des te lager de temperatuur. Als het absolute nulpunt is bereikt, staan de atomen en moleculen nagenoeg stil. En wat gebeurt er dan?
Einstein heeft voorspeld dat bij het bereiken van deze extreem lage temperatuur alle afzonderlijke atomen van de materie zich dan zullen verenigen tot een superatoom. Hij stelde ook dat dit nooit of te nimmer bereikt kon worden. Dat laatste is inmiddels ook bewezen.
In de negentiende eeuw was men er al in geslaagd zuurstof vloeibaar te maken en dan zakt de temperatuur al behoorlijk. Sensationeel was het experiment van James Dewar. Hij slaagde er als eerste in waterstof vloeibaar te maken. En dat was pas koud!

Helium!

In het Cryogeen Laboratorium aan het Steenschuur in Leiden deed een groep mensen onder de bezielende leiding van Heike Kamerlingh Onnes mee aan de race en ook daar waren al wel wat succesjes geboekt.
Met het pas ontdekte gas helium dat een extreem laag kookpunt heeft, maakte hij echter snelle vorderingen. En op 10 juli 1908, dus exact honderd jaar geleden, schreef hij wereldnieuws: hij was er in geslaagd het gas helium vloeibaar te maken en bereikte de onmogelijk geachte temperatuur van -268,95 graden celsius!

In eerste instantie dacht hij dat de proef mislukt was. In het vat met helium was niets te zien… Maar een collega, professor Schreinemaker liep toevallig als belangstellende het lab binnen en merkte op dat het misschien nu al vloeibaar was. Er werd een lamp op de onderkant van het vat gericht en ‘messcherp tegen den glazen wand staand’, werd de vloeistof zichtbaar!

Vijf jaar later ontving Kamerlingh Onnes een telegram:

Zijn vreugde was groot. Hij had de Nobelprijs voor Natuurkunde gewonnen!

De jacht gaat door!
Leiden was nu het koudste plekje van de wereld, zelfs van het heelal, en met verdere proeven kon de lage temperatuur nog steeds en stukje verder naar beneden worden gebracht. In 1932 slaagden de opvolgers van Kamerlingh Onnes, de wetenschappers Keesom en De Haas, erin de temperatuur terug te brengen tot 0,71 graden boven het absolute nulpunt. Daarna kon Leiden zijn record niet lang meer vasthouden. Buitenlandse laboratoria zagen kans steeds weer iets van de temperatuur af te snoepen.
Maar na de oorlog deed een Italiaan zijn intrede in het instituut aan het Steenschuur en voor even kreeg Leiden zijn record weer terug: 0,019 graden boven het absolute nulpunt!
Inmiddels lijkt het eind van de race toch wel bereikt: In 1995 lukte het Eric Cornell en Carl Wieman uit Boulder (Colorado) de voorspelling van Einstein bijna te laten uitkomen. Met behulp van een laser zetten ze een gaswolkje rubidium nagenoeg stil: 0,000001 graden boven het absolute nulpunt!


Wie meer te weten wil komen over de jacht op het absolute nulpunt, wie wel eens het nagebouwde laboratorium van Kamerlingh Onnes wil zien en zijn originele instrumenten, kan tot en met 10 mei 2009 terecht in Museum Boerhaave, Lange Sint Agnietenstraat 10 in Leiden.
Open: di tm za 10-17 en zo 12-17.

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Cultuur. Bookmark de permalink .

22 reacties op KOUD HÈ?

  1. Niklas zegt:

    p.s.: Kamerlingh Onnes ontedekte ook het verschijnsel supergeleiding http://nl.wikipedia.org/wiki/Supergeleiding dus het wegvallen van elektrische weerstand bij zeer lage temperaturen. Dat was waarvoor “bij ons” vloeibaar helium nodig was.

  2. Niklas zegt:

    Hm, voor mij toch een beetje nostalgie. In mijn eerste baantje zorgde ik voor vloeibare lucht en vloeibare stikstof. Simpel door het bedienen van machines en het wisselen van de vaten, een soort grote “thermosflessen”.
    Er was een machine voor vloeibaar helium, maar dat was het territorium van hoger geschoolde medewerkers, die het ding dan ook niet goed aan de praat kregen. Met (“mijn eigen?”) vloeibare stikstof zijn wratten van mijn handen verwijderd. Nooit meer teruggezien…
    Toch eens kijken of dat museum in te passen is in ons schema.

  3. Zakina zegt:

    Dankje voor dit leerzame logje

  4. Plato zegt:

    Razend interessant. Nu heb ik geen verstand van natuurkunde en zou dus wel eens willen weten. Stel dat ze het absolute nulpunt zouden bereiken, wat gebeurt er dan. Een superatoom. Maar wat doet zo’n ding. Komt er dan een soort oerknal. Blijft het effect binnen de ruimte van het experiment of slaat het naar buiten? Kortom…heeft Einstein daar ook iets over gezegd. En als je op dat absolute nulpunt bent, kan zich het proces dan niet omkeren. Zoals wij bij 0 graden celsius ook afdalen naar -1 en -2 etc?
    Je ziet, ik weet er niks van.

  5. mirm zegt:

    Dat heb ik volgens mij laatst ergens gelezen! Wel super interessant! Ben benieuwd of ze het record ooit nog zullen breken! En dan natuurlijk wel weer in Leiden, want daar hoort ’t gezien de geschiedenis!
    Liefs, mirm

  6. Renesmurf zegt:

    Mensen proberen altijd records te breken, en dat lukt ook altijd.
    Wat hebben ze er aan?
    Ze doen vast allerhande ontdekkingen daarmee, zo gaat dat.

  7. Marcel zegt:

    Volgens mij heeft ons kabinet dat nulpunt al bereikt.

  8. Henriette zegt:

    Een interessant stuk.
    Dat stukje krant is ook heel bijzonder. Dan waan je je even in vroeger tijden.
    Maar wat ze ermee willen bereiken is mij niet duidelijk.

  9. Thérèse zegt:

    Op natuurkundegebied enzo ben ik zelf een absolute nul; nog erger kan bijna niet.

  10. paco zegt:

    Goed stuk.maar wel koud

  11. Brimstone zegt:

    Er zijn toch best wel zaken waar die ouwe trouwe Leidse Universiteit een aardig woordje mee sprak!

  12. f r e d zegt:

    gelukkig hoeft men ijkoude jägermeister niet vloeibaar te maken.

  13. sylvester zegt:

    Ook ik had net als Hanny, dat stuk over de helium op tv gezien, maar het lijkt me dat ze ooit wel eens onder het absulte nulpunt zullen komen, ik ga mijn ijsmuts vast opzoeken hihihi

  14. Vedat zegt:

    Oh, daar wil ik zeker heen, al is het maar om de “beperkingen” nog mee te kunnen maken. Want dat de wetenschap ooit wel onder dat absolute nulpunt komt, dat denk ik wel. Het zou mooi zijn als het dit jaar nog lukt en nog mooier als het in Leiden lukt. Ik ben dan wel geen “Leienaar”, maar dan is Leiden voor even Nederland.

  15. lijkt me echt een heel interessante tentoonstelling.
    Maar ik vind Boerhaave tocjh altijd al leuke en leerzame tentoonstellingen hebben.

  16. lenie zegt:

    neem ik mee als we Leiden bezoeken ..
    is me bere interessant zeg !!!
    weer maar es bedankt voor de tip 😉

  17. gelukkig liggen mijn muts en handschoenen nooit ver uit de buurt ..
    dit is een erg koud log, tagrijn! maar heel boeiend om lezen en vast nog boeiendersterder om te mogen ontdekken in zo’n nagebouwd lab.

  18. Hanny zegt:

    Toevallig zag ik vanavond op tv iets over hetzelfde onderwerp. Ik heb altijd bewondering voor de mensen die dit soort zaken uitdenken en proberen te bereiken.

  19. nanos zegt:

    Dat is sowieso al een heel interessant museum.

  20. Annemarie zegt:

    Dat lijkt me wel onwijs interessant! Geweldig. 🙂
    Blijft gek wat ze tegenwoordig allemaal kunnen bereiken, ben onwijs benieuwd wat de toekomst voor ons in petto heeft.

  21. Di Mario zegt:

    Heel intressant, maar wel koud, ik zit hier nu nog in mijn hempie en korte broek, maar na het lezen van je verhaal heb ik het een stuk kouder.
    Love As Always
    Di Mario

  22. Natasza zegt:

    Kijk dit vind ik nou een superinteressant stuk om te lezen en de reden waarom ik mij steeds in weblogland blijf begeven. Dank je hiervoor.

Je kunt hier reageren

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s